ذات‌الریه، برونشکتازی و سل
عفونت‌های ریه از یک عفونت ساده سینه تا ذات‌الریه، برونشکتازی (آسیب مزمن راه هوایی که خلط زیاد می‌سازد) و سل را در بر می‌گیرند. این صفحه می‌گوید نشانه‌ها چیست، چه کسی باید دیده شود، بررسی چطور پیش می‌رود، آنتی‌بیوتیک کی لازم است و چرا درمان سل را باید کامل کرد.
عفونت ریه یعنی چه؟
عفونت ریه یعنی میکروب، معمولاً ویروس یا باکتری، به راه‌های هوایی یا بافت ریه رسیده است. شکل‌های مهم آن:
- عفونت سینه و برونشیت حاد: NHS می‌نویسد معمولاً بعد از سرماخوردگی می‌آید، سرفه و خلط می‌دهد و بیشتر خودبه‌خود خوب می‌شود. سرفه و خلط تا سه هفته می‌تواند بماند.
- ذات‌الریه: التهاب خود بافت ریه، معمولاً به‌خاطر عفونت (NHS). باکتری، ویروس و گاهی عوامل دیگر آن را ایجاد می‌کنند.
- برونشکتازی: آسیب مزمن راه‌های هوایی که در آن خلط زیاد ساخته می‌شود و عفونت‌ها تکرار می‌شوند. NHS می‌گوید علت می‌تواند عفونت شدید قبلی (مثل ذات‌الریه یا سل)، بیماری‌های دیگر ریه یا مشکل ایمنی باشد و در بسیاری از افراد علت روشن نیست.
- سل: عفونت باکتریایی که بیشتر ریه را درگیر می‌کند. NHS می‌گوید با آنتی‌بیوتیک قابل درمان است ولی بدون درمان می‌تواند جدی باشد.
نشانه‌ها
- ذات‌الریه (NHS): سرفه، تنگی نفس، تب، درد قفسهٔ سینه، بدن‌درد، خستگی زیاد، بی‌اشتهایی و خس‌خس. در سالمندان گیجی شایع است. شروع می‌تواند ناگهانی یا طی چند روز باشد.
- برونشکتازی (NHS): سرفه‌ای که نمی‌رود، خلط زیاد و عفونت‌های سینه که تکرار می‌شوند.
- سل (NHS): سرفه‌ای که بیش از سه هفته طول می‌کشد، گاهی با خلط خونی؛ خستگی مداوم، تب و عرق شبانه، کم شدن اشتها و کاهش وزن بی‌دلیل. نشانه‌ها آهسته پیدا می‌شوند.
چه کسی باید دیده شود؟
- سرفهٔ بیش از سه هفته، خلط زرد یا سبز، تب، درد سینه که با نفس و سرفه می‌آید، یا تنگی نفس.
- کسی که چند بار در سال عفونت سینه می‌گیرد.
- سرفه با کاهش وزن، تب و عرق شبانه.
- افراد پرخطر که زودتر باید دیده شوند. NHS در ذات‌الریه آنان را بالای ۶۵ سال، بیماران قلبی یا ریوی مزمن، نوزادان و کودکان کوچک، و کسانی که خیلی ناخوش‌اند یا با آنتی‌بیوتیک بهتر نمی‌شوند می‌داند.
چگونه بررسی می‌شود؟
- شرح حال و معاینه: پزشک از نشانه‌ها، تماس با بیمار، سفر و سابقهٔ عفونت‌ها می‌پرسد و سینه را گوش می‌کند.
- عکس قفسهٔ سینه و آزمایش خون: NHS می‌گوید برای تأیید ذات‌الریه و رد بیماری‌های دیگر به‌کار می‌رود.
- نمونهٔ خلط: برای شناسایی میکروب و انتخاب دارو. NHS در برونشکتازی و سل آن را ذکر می‌کند.
- سی‌تی: برای تأیید برونشکتازی معمولاً لازم است (NHS)، و در سل برای دیدن میزان درگیری. به‌طور کلی سی‌تی تصویر دقیق از داخل قفسهٔ سینه می‌دهد؛ راهنمای «آزمون‌ها و تصویربرداری ریه» را ببینید.
- اسپیرومتری برای دیدن عملکرد ریه در برونشکتازی.
- آزمون‌های سل (NHS): آزمایش خلط، تصویربرداری و در بعضی افراد آزمون پوستی مانتو یا آزمایش خون.
درمان در کل چگونه است؟
- ذات‌الریهٔ باکتریایی: NHS می‌نویسد معمولاً با آنتی‌بیوتیک درمان می‌شود. اگر در خانه آنتی‌بیوتیک گرفتید، دوره را حتی با بهتر شدن کامل کنید. اگر بعد از دو تا سه روز بهتر نشدید، به پزشک خبر دهید. در موارد شدیدتر بستری و اکسیژن لازم می‌شود.
- عفونت ویروسی: استراحت، مایعات و مسکن؛ آنتی‌بیوتیک اثر ندارد (NHS). آنتی‌بیوتیک فقط با نظر پزشک.
- برونشکتازی (NHS): تمرین‌های پاک کردن راه هوایی با فیزیوتراپیست، نمونهٔ خلط هنگام عفونت و آنتی‌بیوتیک در صورت لزوم، واکسن آنفلوانزا و پنوموکوک طبق توصیهٔ پزشک، و پیگیری منظم.
- سل: آنتی‌بیوتیک‌های ترکیبی که چند ماه ادامه دارند. NHS برای سل فعال «دست‌کم ۶ ماه» و WHO برای رژیم‌های رایج ۴ تا ۶ ماه می‌نویسد؛ رژیم و مدت را پزشک تعیین می‌کند. دوره را باید کامل کرد، حتی اگر حالتان خوب شد. WHO می‌گوید قطع زودهنگام می‌تواند باکتری را مقاوم کند و درمان را سخت‌تر.
- واکسن: NHS واکسن پنوموکوک و آنفلوانزا را برای گروه‌های پرخطر مفید می‌داند. اینکه کدام برای شما مناسب است را بپرسید.
سل بیماری‌ای است که هر کسی ممکن است بگیرد. بیمار مقصر نیست و درمان کامل او را و اطرافیانش را حفظ می‌کند.
چه کارهایی از دست شما برمی‌آید؟
- داروها را دقیقاً طبق نسخه و تا پایان دوره مصرف کنید و خودتان قطع نکنید.
- استراحت کنید، مایعات زیاد بخورید و سیگار و قلیان را کنار بگذارید (NHS).
- هنگام سرفه دهان را بپوشانید و دست‌ها را بشویید. اگر سل فعال دارید، پزشک می‌گوید چه مدت از تماس نزدیک پرهیز کنید و WHO ماسک زدن و پوشاندن دهان هنگام سرفه را توصیه می‌کند.
- اتاق را هوا بدهید. CDC می‌گوید سل در فضای بسته با تهویهٔ ضعیف راحت‌تر منتقل می‌شود.
- اگر همخانه‌ها یا همکاران نزدیک دارید، به پزشک بگویید تا بررسی آن‌ها را هماهنگ کند.
- نشانه‌های بدتر شدن را بشناسید و برای پیگیری برگردید.
چه زمانی فوری کمک بگیرید؟
- با ۱۱۵ تماس بگیرید اگر تنگی نفس شدید دارید، نمی‌توانید جمله را کامل بگویید، لب یا ناخن کبود یا خاکستری شده، ناگهان گیج یا خواب‌آلود شده‌اید، یا خون زیاد سرفه می‌کنید (اگر ذات‌الریه دارید، هر مقدار خون، چون NHS آن را اورژانسی می‌داند). NHS در سل علاوه بر این‌ها گردن سفت با سردرد شدید، حساسیت به نور، تشنج یا ضعف ناگهانی بخشی از بدن را اورژانسی می‌داند.
- همان روز دیده شوید اگر تب با تنگی نفس دارید، چند رگه خون در خلط دیده‌اید یا سرفه رو به بدتر شدن است.
- اگر به پزشکتان دسترسی ندارید، به اورژانس نزدیک‌ترین بیمارستان بروید.
فهرست کامل را در راهنمای «کی فوری تماس بگیرم؟» ببینید.
پرسش‌های پرتکرار
هر وقت سینه‌ام عفونت می‌کند، آنتی‌بیوتیک بخورم؟
نه. NHS می‌نویسد عفونت ویروسی مثل بسیاری از برونشیت‌ها با آنتی‌بیوتیک خوب نمی‌شود و آنتی‌بیوتیک فقط برای عفونت باکتریایی مثل ذات‌الریه است. تشخیص اینکه کدام است با پزشک است. آنتی‌بیوتیک را فقط با نظر او شروع کنید و اگر داد، دوره را حتی وقتی بهتر شدید کامل کنید.
چرا بعد از ذات‌الریه هنوز سرفه و خستگی دارم؟
NHS می‌گوید بیشتر بیماران ظرف دو تا چهار هفته بهتر می‌شوند و برای سرفه و خستگی بعد از آن زمان جداگانه‌ای ننوشته است. اگر سرفه یا خستگی مانده یا بدتر می‌شود، یا تب برگشته، پزشک را ببینید. راهنمای «بعد از عفونت ریه» را بخوانید.
چند بار پشت سر هم ذات‌الریه گرفته‌ام. باید دنبال علت بگردم؟
بله، بهتر است. NHS می‌نویسد برونشکتازی یکی از علت‌های عفونت‌های مکرر سینه است و بعد از ذات‌الریه یا سل شدید هم می‌تواند پیدا شود، و نیاز به بررسی تخصصی و معمولاً سی‌تی دارد. بیماری‌های دیگری مثل آسم و COPD و ضعف ایمنی هم در فهرست علت‌هاست. علت را پزشک پیدا می‌کند.
سل یعنی خطر برای اطرافیان؟ باید پنهانش کنم؟
نه نیازی به پنهان کردن یا شرمندگی نیست. NHS می‌نویسد هر کسی ممکن است سل بگیرد و فقط تماس نزدیک و طولانی با بیمارِ دارای سل فعال خطر دارد. CDC می‌گوید سل نهفته (بدون علامت) به دیگران منتقل نمی‌شود. وقتی درمان درست انجام شود، سل درمان‌شدنی است (WHO). راه حفاظت از اطرافیان همان درمان کامل و پیروی از توصیه‌های پزشک است.
حالم خوب شد. داروی سل را قطع کنم؟
هرگز بدون نظر پزشک. NHS و WHO هر دو تأکید دارند که دوره را باید کامل کرد، حتی اگر بهتر شده‌اید. WHO هشدار می‌دهد قطع زودهنگام یا بدون نظر پزشک خطرناک است و می‌تواند باکتری را مقاوم کند. مدت درمان را پزشک می‌گوید (NHS برای سل فعال دست‌کم ۶ ماه می‌نویسد).
برونشکتازی یعنی چه؟ خوب می‌شود؟
NHS می‌نویسد در برونشکتازی راه‌های هوایی آسیب دیده‌اند، پهن‌تر از معمول می‌شوند و خلط زیاد می‌سازند. معمولاً برگشت‌پذیر نیست، ولی می‌شود آن را کنترل کرد: تمرین پاک کردن خلط با فیزیوتراپیست، درمان زودهنگام عفونت‌ها و واکسن. پیگیری دست‌کم سالی یک بار توصیه شده است.