COPD، برونشیت مزمن و آمفیزم

COPD نام گروهی از بیماری‌های مزمن ریه است که جریان هوا را محدود می‌کنند و آمفیزم و برونشیت مزمن زیرمجموعهٔ آن‌اند. این صفحه می‌گوید نشانه‌ها چیست، کی باید دیده شوید، اسپیرومتری چه نقشی دارد، درمان در کل چطور است و در بدتر شدن ناگهانی چه باید کرد.

COPD چیست؟

COPD (بیماری مزمن انسدادی ریه) نام گروهی از بیماری‌هاست که تنفس را سخت می‌کنند. NHS می‌نویسد این گروه شامل آمفیزم است، که در آن کیسه‌های هوایی ریه آسیب می‌بینند و کشسانی خود را از دست می‌دهند، و برونشیت مزمن، که در آن راه‌های هوایی مدت‌ها ملتهب و پرخلط می‌مانند. بیشتر مبتلایان هر دو را تا حدی دارند.

بیماری معمولاً میانسالان و سالمندان را درگیر می‌کند. NHS می‌گوید خیلی‌ها نمی‌دانند که به آن مبتلا هستند و علائم در طول سال‌ها آهسته بدتر می‌شود.

علت اصلی سیگار کشیدن است، ولی NHS یادآوری می‌کند گاهی در کسانی هم پیدا می‌شود که هرگز سیگار نکشیده‌اند. هرچه بیشتر و طولانی‌تر سیگار بکشید، خطر بیشتر است. WHO آلودگی هوای خانه (مثلاً دود هیزم و زغال برای پخت و گرمایش)، گرد و غبار و بخار و مواد شیمیایی محل کار، و کمبود ژنتیکی نادری به نام آلفا-۱ آنتی‌تریپسین را هم عوامل خطر می‌داند.

اگر سیگار نکشیده‌اید و سرفه و تنگی نفس دارید، لزوماً COPD ندارید. آسم، بیماری قلب و عفونت هم همین نشانه‌ها را می‌دهند.

نشانه‌ها

تنگی نفس، به‌ویژه هنگام فعالیت.
سرفه‌ای که طولانی شده و گاهی خلط دارد.
خس‌خس مداوم.
عفونت‌های مکرر سینه.

این نشانه‌ها معمولاً کم‌کم بدتر می‌شوند. بدتر شدن ناگهانی را شعله‌وری می‌نامند و باید جدی گرفته شود.

چه کسی باید دیده شود؟

NHS می‌گوید اگر نشانه‌های مداوم دارید، به‌ویژه بالای ۳۵ سال و اگر سیگار می‌کشید یا کشیده‌اید، نادیده نگیرید و پزشک را ببینید. تشخیص و درمان زودتر قبل از آسیب جدی ریه ممکن است.

اگر قلیان می‌کشید، همین توصیه را در نظر بگیرید. قلیان بی‌ضرر نیست (CDC).

چگونه بررسی می‌شود؟

شرح حال و معاینه: پزشک از نشانه‌ها، سابقهٔ سیگار، شغل و سابقهٔ خانوادگی می‌پرسد و سینه را گوش می‌کند.
اسپیرومتری: NHS و WHO این آزمون را برای تأیید تشخیص مهم می‌دانند. به‌طور کلی شما بعد از یک نفس عمیق در دستگاه فوت می‌کنید تا میزان هوایی که بیرون می‌دهید و سرعتش اندازه‌گیری شود. ممکن است بعد از استنشاق داروی گشادکنندهٔ برونش دوباره تکرار شود. NHS می‌نویسد نتیجه با مقادیر طبیعیِ سن شما مقایسه می‌شود و نشان می‌دهد راه هوایی انسداد دارد یا نه. آمادگی و روند آزمون را در راهنمای «آزمون‌ها و تصویربرداری ریه» بخوانید.
عکس قفسهٔ سینه و سی‌تی: برای دیدن بیماری‌های دیگری که علائم مشابه دارند. NHS می‌گوید این بیماری‌ها همیشه در عکس ساده دیده نمی‌شوند.
آزمایش خون برای بیماری‌های هم‌علامت مثل کم‌خونی، و در صورت لزوم کمبود آلفا-۱ آنتی‌تریپسین.
آزمون‌های دیگر مثل اندازه‌گیری اکسیژن خون با سنسور انگشتی، نوار قلب، اکوی قلب و نمونهٔ خلط، در صورت لزوم.

درمان در کل چگونه است؟

NHS می‌نویسد بیماری برگشت‌پذیر نیست، ولی درمان می‌تواند پیشرفتش را کند کند و علائم را کنترل کند. هدف، کنترل علائم، کم کردن شعله‌وری و حفظ توان است. چیزهایی که پزشک ممکن است در برنامهٔ شما بگذارد:

ترک سیگار (و ترک قلیان): NHS و CDC آن را مهم‌ترین بخش درمان می‌دانند.
اسپری‌های گشادکنندهٔ برونش: تسکین‌دهندهٔ کوتاه‌اثر برای وقت علامت، و در صورت نیاز انواع طولانی‌اثر. گاهی اسپری کورتونی هم اضافه می‌شود. نوع و برنامه را پزشک تعیین می‌کند.
توانبخشی ریه: ورزش، آموزش و حمایت. NHS می‌گوید معمولاً چند جلسه در هفته و دست‌کم شش هفته است.
واکسن‌ها: CDC و WHO واکسن آنفلوانزا، پنوموکوک و کووید را برای پیشگیری از عفونت‌هایی که COPD را بدتر می‌کنند مفید می‌دانند. اینکه کدام برای شما لازم است را از پزشک بپرسید.
در شعله‌وری: گاهی قرص کورتون کوتاه‌مدت یا آنتی‌بیوتیک لازم می‌شود. NHS می‌گوید بعضی بیماران مقداری از این داروها را در خانه نگه می‌دارند. آنتی‌بیوتیک فقط به توصیهٔ پزشک. کورتون خوراکی را هم خودسرانه شروع، کم یا قطع نکنید.
اکسیژن در صورت پایین بودن اکسیژن خون، و در موارد خاص جراحی یا پیوند، که فقط برای شمار کمی از بیماران شدید است (NHS).

چه کارهایی از دست شما برمی‌آید؟

سیگار و قلیان را کنار بگذارید و از دود دیگران دور بمانید. کمک بگیرید؛ NHS خدمات ترک را توصیه می‌کند.
اسپری‌ها را درست و طبق برنامه مصرف کنید، حتی وقتی حالتان خوب است، و تا نظر پزشک قطع نکنید.
فعال بمانید. توانبخشی یا پیاده‌روی تدریجی را با پزشک هماهنگ کنید.
جلوی آلودگی خانه را بگیرید: بخاری و اجاق دودزا و سیگار در خانه.
نشانه‌های شعله‌وری را بشناسید و برنامهٔ کتبی بخواهید. ALA برای COPD برنامهٔ کتبی شخصی را برای کنترل شعله‌وری معرفی می‌کند.
فهرست داروهایتان را همراه داشته باشید.

چه زمانی فوری کمک بگیرید؟

با ۱۱۵ تماس بگیرید اگر نفس کشیدن بسیار سخت است، نمی‌توانید جمله را کامل بگویید، لب و ناخن کبود یا خاکستری شده، ناگهان گیج یا خواب‌آلود شده‌اید، درد قفسهٔ سینه دارید یا خون زیاد سرفه می‌کنید.
همان روز پزشک را ببینید اگر تنگی نفس یا سرفه یا خلط ناگهان بدتر شده، تب دارید، یا اسپری تسکین‌دهنده دیگر کافی نیست.
اگر دسترسی به پزشکتان ندارید، به اورژانس نزدیک‌ترین بیمارستان بروید.

فهرست کامل را در راهنمای «کی فوری تماس بگیرم؟» ببینید.

پرسش‌های پرتکرار

سرفهٔ صبحگاهی سیگاری‌ها طبیعی است، نه؟

NHS می‌نویسد گاهی سرفهٔ خلط‌دار را «سرفهٔ سیگاری» می‌نامند و نادیده می‌گیرند، ولی می‌تواند نشانهٔ COPD باشد و نباید نادیده گرفته شود. تشخیص زودتر به درمان زودتر می‌انجامد.

COPD خوب می‌شود؟

NHS و CDC می‌نویسند COPD را فعلاً نمی‌شود برای همیشه از بین برد و آسیب ریه برگشت‌پذیر نیست. ولی درمان می‌تواند علائم را کم کند و پیشرفت را کند کند. NHS می‌گوید در بسیاری از بیماران درمان بیماری را طوری کنترل می‌کند که زندگی روزمره را زیاد محدود نکند. بااین‌حال در بعضی افراد با وجود درمان، بیماری پیش می‌رود.

اگر سال‌هاست سیگار می‌کشم، ترک کردن دیگر فایده دارد؟

بله. NHS می‌نویسد ترک سیگار مؤثرترین راه جلوگیری از بدتر شدن COPD است و حتی در COPD پیشرفته هم فایده دارد. WHO هم می‌گوید ترک در هر مرحله و حتی بعد از دهه‌ها مصرف سودمند است. ترک سخت است و کمک گرفتن از پزشک یا مرکز ترک مفید است؛ این را سرزنش نمی‌دانیم، فقط می‌گوییم راه‌های کمک وجود دارد.

قلیان از سیگار کم‌ضررتر نیست؟

نه. CDC می‌نویسد قلیان جایگزین ایمن سیگار نیست، آب قلیان دود را تصفیه نمی‌کند و دود آن دست‌کم به اندازهٔ دود سیگار سمی است. زغال قلیان هم مونوکسید کربن و ترکیبات سرطان‌زا تولید می‌کند.

اسپری‌ها اعتیاد می‌آورند؟ می‌شود وقتی خوب شدم قطعشان کنم؟

اسپری‌های COPD بیشتر از همان نوع داروهای اسپری آسم هستند و Allergy & Asthma Network می‌نویسد این داروهای آسم اعتیادآور نیستند. WHO می‌نویسد اسپری‌های گشادکنندهٔ برونش مهم‌ترین داروهای COPD هستند و انواع طولانی‌اثر روزانه مصرف می‌شوند. تصمیم دربارهٔ قطع یا تغییر هر دارو با پزشک است. کورتون خوراکی را هم خودتان قطع نکنید.

توانبخشی ریه یعنی چه؟ لازم است؟

NHS آن را برنامه‌ای ساختارمند از ورزش، آموزش، توصیه‌های تغذیه‌ای و حمایت روانی می‌نویسد که معمولاً چند جلسهٔ گروهی در هفته و دست‌کم شش هفته دارد. CDC و WHO هم آن را جزو درمان می‌آورند. اینکه شما نامزد این برنامه هستید یا نه و کجا انجام می‌شود را پزشک می‌گوید.

چه چیزی نشانهٔ بدتر شدن ناگهانی (شعله‌وری) است؟

NHS می‌گوید در شعله‌وری علائم ناگهان بدتر می‌شود، و در بخش درمان، تنگی نفس و سرفهٔ بیشتر یا تغییر خلط را نشانهٔ عفونت سینه می‌داند. WHO می‌نویسد این دوره‌ها معمولاً چند روز طول می‌کشد. اگر نشانهٔ هشدار دارید، به بخش «چه زمانی فوری کمک بگیرید» نگاه کنید و با پزشک تماس بگیرید.